Puszcza Białowieska niejednokrotnie w swojej historii była świadkiem wielu polowań, włącznie z wielkim polowaniem króla Jagiełły, który z dziczyzny robił zapasy przed wojną z Krzyżakami. Była miejscem budowania zamków i domów myśliwski, przetrwała pruskie najazdy kłusownicze i rabunkową gospodarkę podczas okupacji oraz pożary i gradację kornika drukarza (1922 -1924 r.).
Dzisiaj jest obiektem sporów o dobro jej i zwierząt ją zamieszkujących. Jedni przekonują, że umiarkowane gospodarowanie jest wpisane od wieków w istnienie Puszczy, inni twierdzą, iż należy jej się odpoczynek od człowieka. Wielowiekowa tradycja pokazuje możliwość współistnienia, gospodarowania, polowania. Dowiemy się o tym z fragmentu książki „Wycieczka do Puszczy” autorstwa Jana Jerzego Karpińskiego.
„Puszczę Białowieską zamieszkiwali ongiś Jadźwingowie. Do XIII w. przechodziła ona kolejno pod władzę książąt ruskich i litewskich. W XIII w. Puszcza po raz pierwszy w swych dziejach dostała się we władanie polskie, gdy Leszek Biały odebrał ją księciu halickiemu Danielowi Romanowiczowi. W niedługim czasie zawładnął nią znowu książe litewski Mindowe. W r. 1348 Kazimierz Wielki odebrał ją księciu litewskiemu Kiejstutowi i włączył do ziem polskich.
Od czasów Jagiełły Puszcza weszła na stałe w skład dóbr królów polskich, tzw. Królewszczyzny. Z dokumentów historycznych dowiadujemy się, że w r 1409 Jagiełło z Witoldem urządzili w Puszczy Białowieskiej wielkie polowanie w celu zdobycia większych ilości mięsa potrzebnego do żywienia wojska w grożącej wojnie z Krzyżakami. W r. 1410 spławiono Narwią, Bugiem i Wisłą do Płocka olbrzymie ilości solonej i wędzonej dziczyzny, zdobytej na tych polowaniach. W r. 1426 obaj władcy wraz rodzinami schronili się do Białowieży przed panującym w kraju pomorem.
Według kroniki Długosza jeszcze za Kazimierza Jagiellończyka wywożono z Puszczy za granicę duże ilości wędzonej i solonej dziczyzny. Wiemy również, że w ciągu XV wieku kupcy hiszpańscy i portugalscy spławili Narwią masztowe sosny białowieskie i że już wtedy istniała jej dzisiejsza nazwa: „Puszcza Białowieska”. Od tego czasu mnożą się historyczne dane dotyczące dzierżaw, serwitutów, bartnictwa, wytapiania potażu, spławiania drewna i urządzania polowań na żubry w Puszczy Białowieskiej.
Urządzanie licznych polowań przez panujących zapoczątkowało budowę zamków myśliwskich. Ślady najstarszego z takich zamków znajdują się w uroczysku puszczańskim Zamczysko, w obecnym nadleśnictwie Zwierzyniec. Ślady drugiego zamku, pochodzącego z czasów Stefana Batorego, istnieją w uroczysku Stara Białowieża, również na terenie obecnego nadleśnictwa Zwierzyniec.
W XVI w. dokonano pomiarów Puszczy i przydzielono jej straż łowiecką. W tym okresie istniał w Białowieży zamek myśliwski, po którym jednak wyraźnych śladów nie pozostało. Nowe zamki budowali August III i Stanisław August Poniatowski. W r. 1812 wojska napoleońskie spaliły ostatni zamek pozostały z czasów Polski przedrozbiorowej.
Najstarszym zabytkiem historycznym w Białowieży jest obelisk z piaskowca, postawiony na pamiątkę polowania urządzonego przez Augusta III w r. 1752. Stoi on na terenie osady Białowieskiego Parku Narodowego, na grobli oddzielającej dwa stawy utworzone przez spiętrzenie wód rzeki Narewki. Inne Obiekty na terenie tej osady, jak pomieszczenie gospody turystycznej, Dom Myśliwski, Dom Marszałkowski, w którym znajdują się pracownie naukowe Instytutu Badawczego Leśnictwa, oraz szereg budynków pomniejszych (schronisko dla wycieczek, Przyrodnicze Muzeum Puszczańskie, biura urzędów Parku i Instytutu, mieszkania służbowe pracowników) były pobudowane w późniejszych latach.
Zapoczątkowanie normalnej gospodarki leśnej w Puszczy wiąże się z nazwiskiem Antoniego Tyzenhauza, podskarbiego Stanisława Augusta Poniatowskiego. Za jego czasów uregulowano rzeki puszczańskie, przekopano Kanał Tyzenhauzowski łączący wody zlewiska Bałtyku i morza Czarnego, założono osady budników, o których wspominaliśmy, przecięto Puszczę siecią duktów leśnych istniejących do dziś.
Po trzecim rozbiorze Polski, gdy Prusacy zagarnęli północną część Polski, Puszcza graniczyła bezpośrednio z Prusami Wschodnimi. Ten stan trwał do 1807 r. Był to jeden z najsmutniejszych jej okresów, gdyż pojawiające się stale zza kordonu bandy kłusowników dziesiątkowały jej zwierzynę i omal nie spowodowały doszczętnego wytępienia żubra.
W r. 1812 wskutek zaprószenia ognia przez wojska napoleońskie wybuchł w Puszczy pożar. Ogień trawił wielkie jej połacie całymi miesiącami.
W r. 1831 przez Puszczę przeszła fala powstańców. W r. 1863 po raz drugi gościła ona i chroniła powstańcze oddziały.
W latach 1888 – 1889 Puszcza Białowieska została włączona w skład dóbr carów i przeszła pod zarząd tzw. carskich apanaży. Okres pierwszej wojny światowej był dla Puszczy tragiczny. Pod siekierą okupanta padło 18 tysięcy hektarów najpiękniejszego lasu. Poza tym splądrowano drzewostan na całej powierzchni. Cyfra wyciętego drewna sięgała 5 milionów m3. W tym czasie żubr, którego stan pogłowia wynosił w 1914 r. 729 sztuk, został przez okupanta i kłusowników wyniszczony doszczętnie.
Bezpośrednio po pierwszej wojnie światowej Puszczę eksploatowali w sposób rabunkowy prywatni spekulanci drzewni. Pod presją opinii publicznej umowy z nimi zostały zerwane. Rabunkowa eksploatacja Puszczy doprowadziła do wybuchu klęski w latach 1922 – 1924, spowodowanej przez kornika drukarza, co dopełniło ogromu zniszczeń w Puszczy.
Z drugiej wojny światowej Puszcza – ogólnie biorąc – obronną ręką. W okresie władzy radzieckiej pracował tu zespół naukowców otaczających Puszczę troskliwą opieką. W 1944 r. przeszedł przez Puszczę front. W czasie działań wojennych został spalony przez rozgromione wojska hitlerowskie pałac myśliwski oraz część osiedla białowieskiego”.
Wywóz drewna kolejką leśną, fot. archiwum Nadleśnictwa Białowieża
